Τα φρούτα και τα λαχανικά αποτελούν σημαντικά στοιχεία μιας υγιεινής, ισορροπημένης διατροφής. Μας προσφέρουν βιταμίνες, μέταλλα, φυτικές ίνες και ενέργεια (κυρίως με τη μορφή ζάχαρης), καθώς και ορισμένα δευτερεύοντα συστατικά, τα οποία είναι δυνητικά ευεργετικά για την υγεία μας. Επιδημιολογικές μελέτες έχουν δείξει ότι η υψηλή πρόσληψη φρούτων και λαχανικών συνδέεται με μειωμένο κίνδυνο χρόνιων παθήσεων, κυρίως καρδιαγγειακών, καθώς και διαβήτη τύπου 2 και ορισμένων μορφών καρκίνου.

Αν και η πλειοψηφία των Ευρωπαίων πολιτών συνδέει την υγιεινή διατροφή με την κατανάλωση φρούτων και λαχανικών, λαμβάνουν πράγματι τις συνιστώμενες ποσότητες; Αυτή η ανασκόπηση εξετάζει το ερώτημα αυτό, καθώς και τους παράγοντες που επηρεάζουν την κατανάλωση και τις καλύτερες προσεγγίσεις για την αύξησή της.

Μέτρηση της Κατανάλωσης και Συστάσεις

Πριν αξιολογήσουμε την κατανάλωση, είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε τους ορισμούς και τις μεθόδους μέτρησης. Οι ορισμοί για τα φρούτα και τα λαχανικά ποικίλλουν μεταξύ των χωρών, με αποτέλεσμα να είναι δύσκολη η σύγκριση δεδομένων. Για παράδειγμα, ορισμένες χώρες αποκλείουν τις πατάτες και τους αμυλούχους κονδύλους, ακολουθώντας την αρχή του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), ενώ άλλες τους συμπεριλαμβάνουν. Παρόμοια, ο χυμός φρούτων αντιμετωπίζεται με διαφορετικούς τρόπους. Η έλλειψη συγκρίσιμων δεδομένων αναμένεται να αντιμετωπιστεί με το EU Menu, μια πανευρωπαϊκή έρευνα της EFSA που χρησιμοποιεί τυποποιημένες μεθόδους.

• Συστάσεις: Ο ΠΟΥ συνιστά την κατανάλωση ≥400 γραμμαρίων φρούτων και λαχανικών την ημέρα. Στην Ευρώπη, οι συστάσεις διαφέρουν, αν και γενικά ευθυγραμμίζονται με αυτές του ΠΟΥ.

Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η πλειοψηφία των Ευρωπαίων δεν τηρεί τις συστάσεις του ΠΟΥ. Η κατανάλωση παρουσιάζει σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών, με υψηλότερα επίπεδα στις νότιες περιοχές της Ευρώπης σε σύγκριση με τις βόρειες.

• Στοιχεία FAO: Η προσφορά λαχανικών στη Νότια Ευρώπη είναι υψηλότερη από ό,τι στη Βόρεια.
• Δεδομένα Νοικοκυριών: Η κατανάλωση λαχανικών κυμαινόταν από 284 γρ. την ημέρα στην Κύπρο έως 109 γρ. την ημέρα στη Νορβηγία.
• Δεδομένα Διατροφικών Ερευνών: Η μέση πρόσληψη φρούτων και λαχανικών στην Ευρώπη είναι 386 γρ. την ημέρα. Μόνο σε λίγες χώρες (Πολωνία, Γερμανία, Ιταλία, Αυστρία, Ουγγαρία, Βέλγιο) τηρείται η σύσταση των ≥400 γρ. Η χαμηλή πρόσληψη είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη στα παιδιά.

Επιπτώσεις και Καθοριστικοί Παράγοντες

Η ανεπαρκής πρόσληψη φρούτων και λαχανικών έχει αρνητικό αντίκτυπο στην υγεία του πληθυσμού. Ο ΠΟΥ εκτιμά ότι το 2,4% του βάρους των ασθενειών στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια αποδίδεται σε αυτή τη χαμηλή πρόσληψη, με τα μεγαλύτερα οφέλη να προέρχονται από τη μείωση των καρδιαγγειακών παθήσεων και του καρκίνου.

Οι παράγοντες που επηρεάζουν την κατανάλωση είναι πολλοί και πολύπλοκοι:

• Εισόδημα και Εκπαίδευση: Οι ομάδες με χαμηλό εισόδημα καταναλώνουν μικρότερες ποσότητες, καθώς η τιμή αποτελεί σημαντικό εμπόδιο. Τα άτομα με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο τείνουν να έχουν καλύτερες διατροφικές γνώσεις και υψηλότερη κατανάλωση.
• Φύλο και Ηλικία: Οι γυναίκες καταναλώνουν γενικά περισσότερα φρούτα και λαχανικά από τους άνδρες. Στα παιδιά, η κατανάλωση μειώνεται με την ηλικία, ενώ στους ενήλικες αυξάνεται.
• Προσβασιμότητα και Διαθεσιμότητα: Η εύκολη πρόσβαση σε ποικιλία φρέσκων προϊόντων επηρεάζει θετικά την κατανάλωση.
• Οικογενειακοί Παράγοντες: Η κοινωνική υποστήριξη και οι οικογενειακές συνήθειες είναι καθοριστικοί παράγοντες. Τα παιδιά που εκτίθενται νωρίς και επανειλημμένα στα λαχανικά, και έχουν τους γονείς τους ως πρότυπα, τείνουν να γίνουν καλύτεροι καταναλωτές.
• Προτιμήσεις: Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε τρόφιμα μπορεί να μειώσει τη νεοφοβία, δηλαδή την απροθυμία να δοκιμάσουν νέα φαγητά.
• Γνώση και Ψυχολογικοί Παράγοντες: Η γνώση και η επίγνωση των συστάσεων επηρεάζουν την κατανάλωση. Παράλληλα, η αυτοαποτελεσματικότητα (η πίστη στην ικανότητα αλλαγής της συμπεριφοράς) αποτελεί ισχυρό προγνωστικό παράγοντα.

Αποτελεσματικές Παρεμβάσεις

Για να αυξηθεί η κατανάλωση, έχουν εφαρμοστεί διάφορα προγράμματα, με ποικίλη επιτυχία. Τα πιο αποτελεσματικά προγράμματα είναι:

• Πολύπλευρα: Περιλαμβάνουν μια σειρά από διαφορετικές στρατηγικές και δραστηριότητες (π.χ. μαθήματα μαγειρικής, διανομή φρούτων).
• Μακροπρόθεσμα: Έχουν διάρκεια τουλάχιστον ενός έτους.
• Ενεργά: Προάγουν την ενεργό συμμετοχή των ατόμων, αντί της παθητικής μάθησης.
• Με Συμμετοχή της Οικογένειας: Ειδικά στα παιδιά, η συμμετοχή των γονέων είναι κρίσιμη για την επιτυχία.

Εθνικές πολιτικές, όπως η καμπάνια “5 την ημέρα”, και ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες, όπως το “Σχέδιο Προώθησης Φρούτων στα Σχολεία”, έχουν ως στόχο να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα σε ευρύτερο επίπεδο.

Σύνοψη

Παρά τις προκλήσεις στη συλλογή συγκρίσιμων δεδομένων, η έρευνα δείχνει με συνέπεια ότι η πλειοψηφία των Ευρωπαίων δεν καταναλώνει τις συνιστώμενες ποσότητες φρούτων και λαχανικών. Η κατανάλωση ποικίλλει γεωγραφικά, ενώ επηρεάζεται από παράγοντες όπως το εισόδημα, το φύλο, η ηλικία και οι οικογενειακές συνήθειες. Οι παρεμβάσεις που είναι πολύπλευρες και μακροπρόθεσμες έχουν αποδειχθεί πιο αποτελεσματικές στην αύξηση της πρόσληψης.